Sjálfsögð mannréttindi
Jafnvel áður en við fæðumst heyrum við raddir foreldra okkar í móðurkviði. Sagt er að ungbarn þekki raddir foreldra sinna um leið og það fæðist og nýleg rannsókn sem gerð var í Frakklandi sýnir að börn gráta með hrynjanda móðurmáls síns. En hvað ef barn fæðist heyrnarlaust? Nýburar eru heyrnarmældir í 5 daga skoðun. Þetta er samstarfsverkefni Landspítala Háskólasjúkrahúss og Heyrnar- og talmeinastöðvar Íslands. Því greinist heyrnarleysi mjög snemma. En þetta hefur ekki alltaf verið svona.
Fullorðnir Döff einstaklingar (Döff er tökuorð úr táknmáli og þýðir heyrnarlaus eða heyrnarskertur einstaklingur sem tekur þátt í samfélagi heyrnarlausra og hefur táknmál sem sitt fyrsta mál), ólust upp við fordóma gagnvart táknmálinu og var jafnvel bannað að nota það. Foreldum þeirra var ráðlagt að nota það ekki og tala íslensku við börn sín og því fengu þau enga málörvun fyrr en þau byrjuðu í Heyrnleysingjaskólanum við fjögurra ára aldur. Við gerum okkur kannski ekki grein fyrir því, en það er hreint brot á mannréttindum að táknmál sé ekki viðurkennt sem fyrsta mál Döff. Margir Döff sem ólust upp í raddmálsstefnunni (e. oralism), eru ekki mjög sleipir í íslensku vegna þess að öll áherslan var lögð á að kenna þeim að tala íslensku og lesa af vörum. Sama námsefnið í málfræði, stærðfræði og fleiru, var endurtekið ár eftir ár og annað námsefni látið sitja á hakanum. Af því leiðir að margir Döff hafa ekki fullan skilning á því sem þeir lesa og geta illa komið frá sér texta á fullkominni íslensku.
Sú staðreynd að táknmálið er ekki viðurkennt sem þeirra fyrsta mál hefur ýmsar afleiðingar. Jú, þeim er tryggður réttur á túlkun við ýmsar aðstæðum, s.s. á spítölum, hjá lækni, við yfirheyrslur lögreglu, í skóla og dómssal. En hvað með allar hinar aðstæðurnar þar sem við hin tökum sem sjálfsagðan hlut að geta átt góð samskipti? Árið 2004 var komið á fót svokölluðum Þorgerðarsjóði, sem ætlað var að nota í félagslega túlkun. Í hann eru veittar tíu milljónir króna á ári en hann er yfirleitt uppurinn á síðari helmingi hvers árs. Hann á að nota til að túlka í aðstæðum svo sem brúðkaupsveislum, hjá lögfræðingi eða fasteignasala, á húsfundum eða jafnvel í fjölskylduboði. Allt eru þetta aðstæður þar sem við tökum sem gefið að auðvelt sé að hafa samskipti en sannleikurinn er sá að sumir Döff hafa nýverið haft í fyrsta skipti samskipti við sína nánustu fjölskyldu, með milligöngu túlks, sem var ráðlagt að læra ekki táknmál í æsku hins Döff.
Annað mál, sem varðar túlkana. Á meðan táknmál er ekki viðurkennt sem fyrsta mál heyrnarlausra er starfsheiti táknmálstúlka ekki lögverndað og því getur hver sem kann táknmál stokkið inn í túlkahlutverkið. Það grefur undan starfsstéttinni að því leyti að þessir einstaklingar gera þetta oftast frítt og eru þar að auki ekki fagmenntaðir túlkar og kunna ekki þær reglur sem gilda í túlkaverkefnum um fagmennsku, þagmælsku og siðferði.
Ef táknmál væri viðurkennt sem fyrsta mál Döff einstaklinga þyrfti að: tryggja þeim túlkun við allar aðstæður; að túlka allt íslenskt sjónvarpsefni eða texta það (til dæmis væri lítið mál að texta sjónvarpsfréttir, þulirnir eru með textann fyrir framan sig á skjá); tryggja að foreldrar Döff barna læri táknmál; túlka alla opinbera atburði á táknmál, hvort sem Döff eru viðstaddir eða ekki og svo mætti lengi telja.
Sigurlín Margrét Sigurðardóttir, fyrrum þingmaður fyrir Frjálslynda flokkinn og síðar Íslandshreyfinguna, hefur tvisvar lagt fram frumvarptil laga um að viðurkenna þurfi táknmál sem fyrsta mál heyrnalausra, heyrnarskertra og daufblindra á Íslandi, en það hefur alltaf verið svæft í nefnd. Einu sinni komst það í aðra umræðu og allir voru rosa jákvæðir, en síðan ekki söguna meir. Mér fannst andrúmsloftið þannig að þingmenn allra flokka væru gífurlega ánægðir og staðhæfðu að það ættu nú allir að læra táknmál og klöppuðu svo Möggu litlu á kollinn en héldu svo áfram með „alvöru‟ málin. Mér finnst þetta niðurlægjandi fyrir svona mikilvægt mál og alls kostar óverjandi.
Á næsta ári verður Félag Heyrnarlausra 50 ára og það tækifæri ætti að nýta til að kýla þetta mál í gegn þegar frumvarpið verður lagt fram í þriðja sinn og viðurkenna rétt heyrnarlausra til sömu lífsgæða og við hin teljum sjálfsögð.
Rúna Vala Þorgrímsdóttir
höfundur er táknmálstúlkanemi og situr í stjórn UVG