19.6.2009 Guðrún Axfjörð Elínardóttir

Förum austurrísku leiðina

Kæru lesendur, til hamingju með daginn. Þessi dagsetning, 19. júní, markar mikil tímamót í mannréttindabaráttu okkar Íslendinga. Það var nefnilega á þessum degi fyrir akkúrat 94 árum að íslenskar konur fengu loks rétt til að kjósa, þegar konungur samþykkti nýja stjórnarskrá sem innifól ákvæði er varðaði kosningarétt kvenna. Nú kunna einhverjir að spyrja sig hvort ekki sé farið að slá út í fyrir greinarhöfundi, það bara hljóti að vera mun lengra síðan að konur öðluðust kosningarétt og önnur réttindi sem í dag þykja sjálfsögð. Svo er þó því miður ekki og jafnvel þó að margir áfangasigrar hafi verið unnir í mannréttindabaráttu á Íslandi síðastliðin 94 ár, eigum við enn töluvert í land. Kynbundið ofbeldi (eða ofbeldi í nánum samböndum), er enn daglegt brauð í okkar samfélagi, óútskýrður kynbundinn launamunur er staðreynd og enn hallar á konur þegar kemur að metorðastiga atvinnulífsins.

Ofbeldi innan veggja heimilis eykst á krepputímum

Það hefur varla farið fram hjá neinum að róðurinn í samfélaginu okkar er nú þyngri en oft áður. Gamlar syndir fárra manna koma smá saman betur í ljós og heimilin í landinu hafa mörg hver orðið illa úti. Upp á síðkastið hefur mátt greina mikla vitundarvakningu í þjóðfélaginu. Fólk er orðið mun meðvitaðra um hugtök sem snúa að fjármálum og hagfræði, fólk er á verði gagnvart verðbreytingum í verslunum, lánaprósentum og öðru því er kann að breytast þegar þrengir að. Annar fylgifiskur kreppunnar – og að mati greinarhöfundar einn sá alvarlegasti – er sá sem líklega er minnst fjallað um. Hér er átt við ofbeldi í nánum samböndum, jafnt innan veggja heimilis sem utan. Tölfræðin hefur sýnt að þegar kreppir að og efnahagsástandið versnar, eykst ofbeldi í nánum samböndum, bæði að umfangi og hörku. Á þetta einkum við um ofbeldi innan veggja heimilis, þar sem aukið álag á fjölskyldur virðist kalla fram það versta í mögulegum ofbeldismönnum.

Hver er staða þolenda?

Kynbundið ofbeldi innan veggja heimilis er, líkt og annað ofbeldi í nánum samböndum, öfgakennd birtingarmynd valdasýki og annarlegra hvata. Það er til þess fallið að sundra fjölskyldum og skilja þolendur eftir í sárum, hvort sem um er að ræða fullorðna þolendur eða börn. Fá úrræði virðast vera til að sporna við ofbeldi af þessu tagi. Oftar en ekki eru þolendur gagnteknir af ótta við ofbeldismann sinn og þora ekki að tilkynna ofbeldið af ótta við hann. Fari hinsvegar svo að þolandi, t.d. maki ofbeldismanns, hafi samband við lögreglu vegna ofbeldisins hefur lögreglan fáar aðrar lausnir en að bjóðast til að fylgja þolendum í Kvennaathvarfið eða til ættingja og leggja fram beiðni um nálgunarbann sem þarf svo að fara sinn farveg í réttarkerfinu. Með öðrum orðum: Þolendur kynbundins ofbeldis innan veggja heimilis eru gerðir að flóttafólki frá sínu eigin heimili.

Hvað er til ráða?

Eitt af þeim úrræðum sem nefnt hefur verið til lausnar í sambandi við ofbeldi innan veggja heimilis, er hin svokallaða austurríska leið. Austurríska leiðin er úrræði sem felst í því að lögregla fær vald til að fjarlægja ofbeldismanninn af heimilinu í stað þess að þolendurnir þurfi að víkja. Með öðrum orðum: Réttur þeirra sem búa við ofbeldi innan heimilis er með þessu meira metinn en réttur ofbeldismannsins. Lögreglan hefur þá ennfremur heimild til að setja nálgunarbann á ofbeldismanninn; nálgunarbann sem tekur til heimilisins og nánasta umhverfis og getur varað frá um 10 dögum og allt að 3 mánuðum. Með þessu er ætlunin ekki eingöngu að vernda þolendurna heldur einnig að reyna að ná til ofbeldismannsins í því augnamiði að veita honum einhvers konar hjálp til betrunar. Notast hefur verið við þetta úrræði í Svíþjóð og Noregi auk fjölmargra annarra Evrópulanda og hefur það gefist vel. Mótrök hafa þó að sjálfsögðu verið viðruð. Til dæmis má nefna að velt hefur verið upp spurningunni um hvort að hægt sé að beita þessari leið þegar sannað þyki að meintur brotamaður sé eigandi húsnæðisins sem honum er bannað að heimsækja í tiltekinn tíma. Ekki skal tína til öll rök eða mótrök í málinu. Hitt verður þó að minnast á: Ef að brotamaður er fundinn sekur um auðgunarbrot, er hann þá ekki hiklaust fluttur af heimili sínu og í varðhald?

Framvinda málsins á Alþingi

Frá og með árinu 2003 til og með ársins 2008 átti austurríska leiðin sér einna öflugastan málsvara í Kolbrúnu Halldórsdóttur, þingkonu VG, sem lagði fram frumvarp varðandi leiðina öll framangreindra ára, að báðum árum meðtöldum. Það dugði þó ekki til og þrátt fyrir sex frumvörp á jafnmörgum árum, er austurríska leiðin enn ekki orðin að veruleika á Íslandi. Það var síðast í september sl. að þingheimur gaf tillögunni langt nef þegar 35 þingmenn, úr öllum flokkum nema VG, greiddu atkvæði gegn frumvarpi Kolbrúnar og meðflutningsmanna hennar og felldu það þar með. Hver svo sem orsök þessa kann að vera, leyfir greinarhöfundur sér að fullyrða að á meðan að austurríska leiðin hefur ekki verið fest í lög á Íslandi erum við enn og aftur einu skrefi aftar en þær þjóðir sem við kjósum helst að bera okkur saman við. Ég vona svo sannarlega að austurrísku leiðinni verði veittur hljómgrunnur á  næsta þingi og að greinin sem ég kem til með að rita að ári liðnu verði uppfull af hamingjuóskum í tilefni af enn stærra afmæli kosningaréttar íslenskra kvenna og stórkostlegri réttarbót fyrir þegna þessa lands.

Senda grein