Um lýðræðislegt stjórnarfar
Í dag er ár síðan almenningur í landinu reis upp gegn ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar og tók völdin í sínar eigin hendur. Strax við þingsetningu þennan dag, á fyrsta þingfundi ársins 2009, var stór hópur fólks mættur niður á Austurvöll, berjandi í potta og pönnur og öskrandi „vanhæf ríkisstjórn“. Mótmælendum fjölgaði eftir því sem leið á daginn, náðu hátt í tíu þúsund þegar mest lét og bálköstur var tendraður fyrir utan Alþingishúsið. Mikil fagnaðarlæti brutust út þegar mótmælendum tókst að brjóta Oslóartréð, sem síðan var borið á bálköstinn. Eftir þetta kvöld varð ekki aftur snúið. Stjórnvöldum varð loksins ljóst að krafa almennings um að ríkisstjórnin segði af sér yrði ekki umflúin.
Þessum degi megum við aldrei nokkurn tímann gleyma. Þessi dagur markaði nefnilega tímamót í sögu þjóðarinnar, jafnvel stærri tímamót en við flest gerum okkur grein fyrir. Eftir mótmæli liðinna mánaða hafði fólkinu tekist ætlunarverk sitt; að ná réttmætum völdum í eigin hendur og beinlínis reka þáverandi ríkisstjórn. Mótmælin þennan dag einkenndust öðrum þræði af réttmætri reiði almennings en einnig af von, von um að ekki væri öll nótt úti, von um að ekki væri úti um lýðræði á Íslandi.
En krafan um lýðræðisumbætur snérist ekki einungis um að kosið yrði til Alþingi síðastliðið vor. Hún snérist um viðurkenningu á því að lýðræðislegir stjórnarhættir felist í meira en kosningum á fjögurra ára fresti. Fyrir Alþingi liggur nú frumvarp ríkisstjórnarinnari um stjórnlagaþing þar sem fulltrúar, kjörnir af þjóðinni, fá það hlutverk að endurskoða stjórnarskrána. Eins hefur ríkisstjórnin lagt fram frumvarp um þjóðaratkvæðagreiðslur enda löngu orðið tímabært að sett séu lög sem gera þjóðinni kleift að hafa úrslitavald í tilteknum málum með sérstakri atkvæðagreiðslu. Aftur á móti er það afar dapurlegt að frumvarpið geri ráð fyrir því að einungis Alþingi hafi vald til þess að boða slíka þjóðaratkvæðagreiðslu. Það hlýtur að vera krafa þeirra sem berjast fyrir lýðræðislegu stjórnarfari að tiltekinn minnihluti þjóðarinnar hafi þetta sama vald, líkt og frumvarp þingflokks Hreyfingarinnar um þjóðaratkvæðagreiðslur gerir ráð fyrir.
Að undanförnu hefur stjórnarliðum á Alþingi verið legið á hálsi fyrir það að vera ekki sammála í einu og öllu. Talað er um óstjórntækt fólk, sundrung og skort á flokksaga. En var það ekki einmitt – að hluta til –blind trú og fylgni við flokkslínur sem skilaði okkur hruninu? Var það ekki einmitt flokksagi ofar öllu, sem varð til þess að illa ígrunduð mál þutu í gegnum meðferð þingsins og urðu að lögum? Þegnar nýs Íslands eiga betra skilið en að flokkslínur ráði för; við eigum það öll skilið að við uppbyggingu betra samfélags verði lýðræðið virt. Verkefni fyrstu vinstristjórnarinnar á Íslandi er ekki að reisa gamla Ísland við – heldur byggja upp nýtt Ísland á rústum þess gamla.Jan Eric Jessen & Guðrún Axfjörð Elínardóttir
höfundar eru formaður og varaformaður UVG