Breytum vandamálum í verkefni
Ég held að mér sé óhætt að halda því fram að árið 2009 hafi verið eitt það allra viðburðaríkasta í íslenskum stjórnmálum frá upphafi. Í maí tók í fyrsta skipti í sögu íslenska lýðveldisins hrein vinstristjórn við völdum eftir að hafa starfað sem minnihlutastjórn frá því ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar lagði upp laupana í byrjun árs.
Eins og við vitum öll tók vinstristjórnin við ömurlegu búi. Hugmyndafræði nýfrjálshyggjunnar fékk að blómstra algjörlega gagnrýnislaust innan ríkisstjórna Sjálfstæðisflokksins í 18 ár og keyrði þjóðarbúið sem kunnugt er af fullum þunga í verstu efnahagshamfarir í manna minnum. Þrátt fyrir ítrekaðar viðvaranir af vinstri væng stjórnmálanna og vitneskju um að ástand bankakerfisins væri grafalvarlegt, sá Sjálfstæðisflokkurinn ekki ástæðu til þess að grípa til aðgerða. Þessi stjórnartíð Sjálfstæðisflokksins og það frelsi sem hugmyndafræði flokksins veitti útrásarvíkingum til að eyða almannafé mun reynast íslensku þjóðinni dýr næstu áratugina. Við verðum að draga lærdóm af þessum skelfilegu mistökum og sjá til þess að gagnrýnislaus trú stjórnvalda á sína eigin hugmyndafræði geti ekki gert þeim kleift að loka augunum fyrir glóandi og gellandi viðvörunarbjöllum.
Ég skil það afar vel að íslenska þjóðin sé reið í kjölfar þessa efnahagshruns. Reið út í fyrri ríkisstjórnir; stefnu- og aðgerðaleysi þeirra í aðdraganda hrunsins, jafnvel þótt meirihluti þjóðarinnar hafi kosið sér ríkisstjórn undir forystu Sjálfstæðisflokksins aftur og aftur. Reið út í útrásarvíkinga sem í græðgi og siðleysi sínu stofnuðu til gríðarlegra skulda sem almenningur situr nú uppi með.
Með nokkurri lagni hefur Sjálfstæðisflokknum og Framsóknarflokknum tekist að beina þessari reiði í nokkrum mæli að núverandi ríkisstjórn. Það getur hver maður séð að stærsta markmið þeirra flokka er að koma tiltektar- og uppbyggingarstarfi ríkisstjórnarinnar í uppnám svo þeir geti komist aftur til valda. Sú tilhugsun að bera bæði ábyrgð á ömurlegri stöðu þjóðarbúsins og að horfa upp á vinstristjórn leiða þjóðina út úr kreppunni er Sjálfstæðisflokknum og Framsóknarflokknum óbærileg. Þetta birtist okkur í einstaklega óábyrgum málflutningi flokkanna til þarfra verka í tiltektarstarfinu, sér í lagi í umræðum um skattahækkanir og ríkisábyrgð vegna Iceave-reikninganna. Flokkarnir reyna með öllum tiltækum ráðum að gera ríkisstjórnina tortryggilega í stað þess að bjóða raunverulega fram aðstoð sína í tiltektinni.
Staðreyndin er sú að ríkisstjórn Samfylkingarinnar og Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs hefur unnið þrekvirki í björgunarstörfum fyrir þjóðina á árinu sem nú er senn á enda. Nótt sem nýtan dag vinna ráðherrar, þingmenn og aðrir starfsmenn ríkisstjórnarinnar að því að lágmarka þann skaða sem þjóðin hlýtur af efnahagshruninu og hefja nýja sókn til betra samfélags. Af afrakstri ríkisstjórnarinnar í þessari vinnu og jákvæðum þáttum í endurreisninni má nefna eftirfarandi atriði:
• Atvinnuleysi er mun minna en spár höfðu gert ráð fyrir. 6. mars samþykkti ríkisstjórnin áætlun um aðgerðir í atvinnumálum á vegum hins opinbera sem skapa 4000-6000 ársverk. Samdráttur í landsframleiðslu var minni en spár höfðu gert ráð fyrir.
• Stýrivextir hafa ekki verið lægri í 4 ár.
• Kaupmáttur er hærri spár höfðu gert ráð fyrir.
• Við fáum miklar tekjur fyrir útflutningsvörur meðan krónan er lág. Aflaverðmæti íslenskra skipa var t.a.m. 21% hærra á fyrstu þremur ársfjórðungum 2009 samanborið við árið 2008. Auk sjávarútvegs hjálpar þetta mörgum atvinnugreinum, t.d. ferðaþjónustu og tengdum greinum.
• Skuldatryggingaálag ríkissjóðs er um helmingi minna nú en þegar stjórnin tók við.
• Endurskipulagning bankanna tókst mjög vel og kostaði ríkið um 250 milljörðum króna minna heldur en gert hafði verið ráð fyrir. Með þessu sparast einnig um 46 milljarða vaxtagjöld á næstu árum.
• Einstaklingum og fjölskyldum sem glíma við mikinn fjárhagsvanda standa nú margskonar úrræði til boða. Veitt hefur verið heimild til að taka út hluta séreignarsparnaðar, vaxtabætur hafa hækkað um 4,5 milljarða og nauðungaruppboðum í upphafi árs var frestað.
• Byrjað er að vinda ofan af þeirri óréttlátu stefnu fyrri ríkisstjórna að auka skattbyrði þeirra sem hafa lágar tekjur. Þrátt fyrir óumflýjanlegar skattahækkanir lækkar tekjuskattur á þá einstaklinga sem hafa undir 270.000 krónum í mánaðartekjur og komið hefur verið á þrepaskiptu tekjuskattskerfi.
• Grunnframfærsla námslána hefur verið hækkuð um 20% og ný lög sett sem afnema skilyrði um ábyrgðamenn námslána.
• Nýjar stjórnir Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitsins voru skipaðar.
• Eva Joly var skipuð í embætti sérstaks saksóknara sem hefur það hlutverk að rannsaka hrun efnahagskerfisins og saknæmt athæfi einstaklinga og fyrirtækja í tengslum við það.
• Stöðugleikasáttmáli var undirritaður milli ríkisstjórnarinnar og aðila vinnumarkaðarins og var mikilvægur þáttur í að tryggja frið og samstöðu á vinnumarkaði.
• Ákveðið hefur verið að Varnarmálastofnun verði lögð niður árið 2010.
• Lög voru sett sem banna kaup á vændi og auk þess var starfsemi nektardansstaða bönnuð.
• Viðbrögð stjórnvalda við stóra mansalsmálinu sýndu fram á það með ótvíræðum hætti að það eigi að taka á málum sem þessum með mikilli festu – hér er um algjör kaflaskil í þessum málum að ræða.
• Í fyrsta skipti í sögu lýðveldisins voru jöfn kynjahlutföll í ríkisstjórn Íslands – fyrst þegar minnihlutastjórnin var mynduð og síðan urðu kynjahlutföllin aftur jöfn þegar Álfheiður Ingadóttir tók við sem heilbrigðisráðherra af Ögmundi Jónassyni.
• Samþykkt hefur verið frumvarp um endurgreiðslu hluta rannsóknar- og þróunarkostnaðar nýsköpunarfyrirtækja. Þetta sýnir að áherslan í atvinnumálum verður loksins lögð á nýsköpun og sprotafyrirtæki.
• Í sumar var gefinn út kvóti til handfæraveiða sem gaf virkilega góða raun. Eins má nefna kvótabreytingar á silungaveiðum.
• Ákvörðunin um að Ísland sæki ekki um áframhaldandi undanþágur á heimildum til losunar gróðurhúsalofttegunda sýnir að okkur er loksins alvara með því að ætla að leggja okkar að mörkum í baráttunni gegn loftslagsbreytingum.
• Framlag umhverfisráðherra á loftslagsráðstefnunni í Kaupmannahöfn í þágu kvenna vakti verðskuldaða athygli. Þar benti hún á að virkja þyrfti konur á öllum sviðum ákvarðanatöku og aðgerða og að þannig væri jafnrétti kynjanna ekki einungis spurning um réttlæti og sanngirni, heldur væri það einnig nauðsynlegt til að ná árangri.
• Samningur var gerður um stækkun Vatnajökulsþjóðgarðs.
• Þá sýndi íslenska þjóðin að með samstöðu getur hún náð fram kröfum um kosningar og opnari stjórnsýslu. Ríkisstjórnin stefnir að því að afgreiða frumvarp um þjóðaratkvæðagreiðslur þannig að farið verði að beita beinu lýðræði á Íslandi.
Alls staðar í þjóðfélaginu sjást merki þess að okkur gengur betur að takast á við kreppuna en spár höfðu gert ráð fyrir. Nú síðast voru kaupmenn hæstánægðir með jólaverslunina og björgunarsveitirnar hafa lýst því yfir að flugeldasala hafi gengið framar björtustu vonum. Niðurstöður skýrslna Rannsókna og greininga sýna að andleg líðan barna og unglinga hefur batnað frá því í góðærinu og að aðstæður hafi gert það að verkum að foreldrar eyði nú meiri tíma með börnum sínum.
Eitt allra brýnasta verkefni okkar núna, hvaða hugmyndafræði eða skoðanir sem við aðhyllumst, er að tala kjark í þjóðina; að tala kjark í okkur sjálf. Við þurfum að líta á endurreisnina sem verkefni, ekki vandamál. Höfum trú á sjálfum okkur og mætum nýju ári með jákvæðni og baráttuanda að leiðarljósi.
Jan Eric Jessen
höfundur er formaður UVG