Hælisleitendur á Íslandi
Ósanngjörn meðferð í skjóli þröngra túlkana
Síðan Ísland varð aðili að flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna árið 1956 hefur landið tekið á móti um 500 svokölluðum kvóta-flóttamönnum sem hafa komið hingað á vegum Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna. Hins vegar hefur aðeins einn einstaklingur fengið pólitískt hæli hér á landi sem komið hefur á eigin vegum, af rúmlega 600 hælisleitendum. Fáeinum hefur að vísu verið veitt tímabundið dvalarleyfi. Íslensk stjórnvöld hafa kosið að túlka samninga og regluverk um þessi mál mjög þröngt. Hvernig má vera að Ísland, sem þrátt fyrir núverandi efnhagástand er talið með ríkustu löndum í heimi, sjái sér ekki fært að taka á móti fleiri hælisleitendum?
Flóttamannasamningur Sameinuðu þjóðanna frá 1951 skilgreinir hverjir teljast flóttamenn og hver réttindi þeirra eru, einnig skyldur viðtökulanda gagnvart flóttamönnum. Svokölluð Dyflinnarregglugerð kveður á um hvaða land ber ábyrgð á umsóknum hælisleitenda. Markmiðið með samningnum var að tryggja hælisleitendum sem kæmu til Evrópu málsmeðferð, þannig að enginn yrði fluttur milli landa í Evrópu án þess að eitthvert ríki tæki ábyrgð á umsókn hans. Samningurinn var einnig hugsaður til samræmingar þannig að mörg ríki fjölluðu ekki samtímis um einn og sama hælisleitenda. Með samningnum var talið að álagið myndi dreifast á milli Evrópulanda, en í dag er þó talin vera mjög ójöfn dreifing hælisbeiðna innan Dyflinnar-samstarfsins.
Samningurinn heimilar að hælisleitendur séu endursendir til þess lands á Schengen svæðinu sem þeir komu fyrst til. Þetta ákvæði hafa aðildarlöndin nýtt sér. Áður verður þó að liggja fyrir staðfesting að yfirvöld þar muni taka umsóknina til meðferðar og að viðkomandi fái sanngjarna málsmeðferð. Endursendi land einstakling til annars lands á svæðinu án þess að tryggja að hann fái réttmæta meðferð telst það brot á samningnum. Aftur á móti kemur skýrt fram í reglugerðinni að aðildarland getur tekið fyrir umsókn þó svo að hælisleitandi hafi fyrst farið gegnum annað land á svæðinu ef umsækjandinn og ábyrgðarlandið samþykkja. Það þýðir að Ísland getur tekið að sér umsóknir hælisleitenda þó þeir hafi fyrst komið í gegnum annað Schengen-land.
Margir hælisleitendur koma hingað gegnum Grikkland. Yfirvöld í Grikklandi hafa verið harðlega gagnrýnd fyrir slæma aðstöðu í flóttamannabúðum. Þrátt fyrir einhverjar umbætur á hæliskerfi Grikklands síðastliðna mánuði með strangari reglum og auknu eftirliti frá utanaðkomandi stofnunum er aðgangur hælisleitenda að umsóknarkerfinu ekki nægilega vel tryggður, afgreiðsla er vafasöm, áfrýjunarmöguleikar litlir og málsmeðferðartími langur. Hælisumsóknum í Grikklandi hefur fjölgað gríðarlega á síðastliðnum árum og er mikið álag á útlendingastofnun þar í landi, t.d. fjölgaði umsóknum úr tæplega 5000 árið 2004 í rúmlega 25.000 árið 2007. Talið er að einungis brot af hælisumsóknum sem til Grikklands berast fái sanngjarna meðferð, aðrir umsækjendur eru tafarlaust sendir til síns heimalands.
Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna hefur talað gegn því að aðildarlönd sendi hælisleitendur til Grikklands með tilvísun í Dyflinnarreglugerðina. Stofnunin hvetur ríki til þess að nýta heimildina um að taka að sér mál sem önnur ríki bera formlega ábyrgð á samkvæmt samningnum. Hafa hin Norðurlöndin í flestum tilvikum ákveðið að endursenda umsækjendur sem þaðan koma á síðustu mánuðum þótt hvert tilvik beri að meta fyrir sig.
Ísland hefur tekið við hlutfallslega fæstum flóttamönnum af öllum Norðurlöndunum. Flestir sem koma hingað koma í gegnum önnur lönd á Schengen svæðinu, aðallega Grikkland. Íslendingar hafa óspart nýtt sér ákvæðið um að endursenda umsækjendur til þess Schengen-lands sem þeir komu til fyrst. Ótrúlegt er að hugsa til þess á hvaða hátt Ísland kemur til móts við flóttafólk, brýtur alþjóðlega samninga og virðir ekki grundvallar mannréttindi hælisleitenda. Héðan er fólk endursent til annarra landa þar sem vitað er að aðstæður eru langt um verri en við myndum óska nokkrum Íslendingi. Fólk sem kemur hingað til lands og leitar hjálpar á rétt á sanngjarnri meðferð af hálfu stjórnvalda, tímabundin kreppa breytir engu þar um.
Katrín Pálmadóttir