22.4.2009 Elías Jón Guðjónsson

18 ára hrundans

Hvernig Sjálfstæðisflokknum tókst að setja velferðarsamfélag á hliðina

Eftir 18 ára hægristjórn Sjálfstæðisflokksins var íslenska velferðarsamfélagið komið að fótum fram. Ef ekki hefði verið fyrir fólkið sem reis upp, gerði byltingu og steypti Sjálfstæðisflokknum af stóli þá hefði það liðið undir lok. Öll þessi 18 ár dreifði flokkurinn illkynja frjálshyggju, kapítalisma og gróðahyggju um samfélagið. Þetta gat hann ekki þó ekki einn og óstuddur – aðrir flokkar bera einnig ábyrgð. Fyrst snéri Alþýðuflokkur Jóns Baldvins Hannibalssonar baki við velferðarstjórn til þess að leiða Sjálfstæðisflokk Davíðs Oddssonar til valda. Seinna fann Davíð traustari hækju í Framsóknarflokki Halldórs Ásgrímssonar. Á endanum varð sú hækja svo aum að hægristjórnin virtist vera að falla, en Samfylking Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur kom þá og bjargaði Sjáfstæðisflokknum, sem þá var undir foystu Geirs H. Haarde, frá falli.

Sjálfstæðismenn segjast hvergi hafa komið nærri hruninu – tönglast á frösum um að það hafi verið „ófyrirsjáanlegt“ og það hafi orðið vegna „efnahagslegs fárviðris á alþjóðlegum mörkuðum“. Þegar hlutirnir eru skoðaðir nánar þá kemur í ljós að síðastliðin 18 ár voru ekki góðæri heldur hrunadans Sjálfstæðisflokksins.

Góðærið var ekkert góðæri

Það er í raun óskiljanlegt að Sjálfstæðismenn hafi ekki nýtt valdatíma sinn til þess að taka upp nýtt tímatal á Íslandi – tímatal þar sem árið 1991, þegar Davíð Oddsson varð forsætisráðherra, yrði 0 í stað fæðingarárs frelsarans Jesús Krists. Það er ekki bara vegna þess að í augum þeirra er Davíð, og reyndar hans eigin, frelsarinn endurfæddur. Það er vegna þess að Sjálfstæðismenn hafa talað eins að hér hafi verið samfellt hnignunarskeið frá landnámi þar til Davíð tók við. Slíkt stenst auðvitað ekki skoðun því árin frá stofnun lýðveldisins, 1944 til 1991 eru líklega mesta framfaraskeið íslensks samfélags. Þetta er tímabilið þar sem fólkið í landinu braust úr fátækt til velsældar – þar sem íslenska velferðarsamfélagið varð til.

Á þessum tíma bötnuðu öll lífsskilyrði til muna,  meðalaldur hækkaði um 9 ár, menntunarstig landsmanna hækkaði gríðarlega og svo mætti lengi telja. Meðal árlegur haxvöxtur á þessu skeiði var, öfugt við það sem margir hefðu haldið, einnig hærri en á 18 árum Sjálfstæðisflokksins, 4 prósent á móti 1,7 prósent. Þessi hagvöxtur var heldur ekki byggður á lofti eins og hagvöxtur Sjálfstæðisflokksins. Það má því segja að þær framfarir sem áttu sér stað framan af valdatíð Sjálfstæðisflokksins hafi verið eðlilegt framhald af þessum tíma. Þrátt fyrir þessa miklu meðgjöf tókst Sjálfstæðisflokknum á aðeins 18 árum að koma velferðarsamfélaginu, sem hér hafði verið byggt upp í áratugi, að fótum fram.

Kvótabraskið

Sjálfstæðisflokkurinn ber ásamt Framsóknarflokknum ábyrgð á því að frjálsu framsali á aflaheimildum var komið á. Það er eitt mesta óréttlætismál þjóðarinnar, tengt íslenska fiskveiðistjórnunarkerfinu. Þetta kerfi hefur flokkurinn varið með kjafti og klóm.

Óréttlætið birtist fyrst og fremst í því að aflaheimildir ganga kaupum og sölum án neinnar aðkomu þeirra sem byggja lífsviðurværi sitt af sjávarútvegi, hvort sem það eru heilu sveitarfélögin eða einstaklingar. Margoft hefur það gerst að nánast á einni nóttu hafa miklar aflaheimildir verið seldar út úr byggðarlagi og þannig grundvellinum verið kippt  undan lífsafkomu íbúanna. Skipstjórar, sjómenn, fiskverkafólk eða netagerðarmenn ráða hér engu, heldur einungis útgerðarmenn sem jafnframt hirða allan virðisaukann af sölu kvótans þrátt fyrir að samkvæmt stjórnarskrá sé kvótinn þjóðareign. Í daglegu máli er þetta nefnt kvótabrask og það á vel við.

Frjálsa framsalið hefur líka leitt af sér óeðlilega háa verðmyndun á aflaheimildum sem aftur hefur leitt til óheyrilegrar skuldsetningar íslensks sjávarútvegs og eru í raun flest sjávarútvegsfyrirtæki í dag tæknilega gjaldþrota. Veðsetning aflaheimilda á yfirverði olli því að menn fóru að braska með fjármuni sem aldrei voru til. Frjálst framsal er því skýrt dæmi um hvernig þröngir hagsmunir auðmagnsins ráða för á kostnað alls annars.

Einka(vina)væðingin

Einkavæðing felur ekki bara í sér að eigur séu færðar frá ríkinu til einkaaðila. Sjálfstæðismenn segja stoltir að með einkavæðingu hafi þeir dregið úr valdi stjórnmálamannanna. Þessi nálgun þeira opinberar auðvitað  að þeir hafa talið völdin sprottin úr eigin brjósti. Staðreyndin er hins vegar sú að stjórnmálamenn starfa í umboði fólksins og fara því með völd þess. Með einkavæðingu er því verið að færa völd frá fólkinu til fjármagnseigenda. Einkavæðing dregur því úr lýðræði en eykur auðvald.

Strax og Sjálfstæðisflokkurinn komst til valda lagði hann höfuðáherslu á einkavæðingu. Á 18 árum gekk flokknum vel að færa sameiginlegar eignir fólksins í hendur einkaaðila sem greiddu fyrir það málamyndaverð. Alvarlegasta og jafnframt afdrifaríkasta dæmið um þetta er þegar Landsbankinn og Búnaðarbankinn voru einkavæddir.

Framan af stóð til að tryggja dreift eignarhald á bönkunum, það er að segja að það átti að selja þá til nokkurra aðila. Sú áætlun breyttist síðan á einni nóttu og orðið „kjölfestufjárfestir“ var fundið upp. Bankarnir voru síðan seldir hvor til síns kjölfestufjárfestis. Landsbankinn var seldur til hóps sem hafði mikil tengsl við Sjálfstæðisflokkinn og Búnaðarbankinn til hóps með mikil tengsl við Framsóknarflokkinn, í honum var meðal annars fyrrverandi viðskiptaráðherra flokksins. Eftir þetta var byrjað að tala um „einkavinavæðingu“.

Svo fór að bankarnir uxu um of og án afskipta frá stjórnvöldum.  Þeir urðu svo stórir að íslensk stjórnvöld gátu ekki bjargað þeim frá falli. Í fallinu tóku bankarnir engu að síður íslenskan almenning með sér og hengdu skuldaklafa sína á hann. Það er erfitt að horfa fram hjá miklum tengslum Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins við eigendur bankanna þegar menn spyrja sig hvers vegna stjórnvöld gerðu ekkert til þess að sporna við þessu. Ofan á það hafa síðan bæst fréttir af risavöxnum „fjárstyrkjum“ frá bönkum og fjárfestingafyrirtækjum til þessara flokka.

Sem betur fer tókst Sjálfstæðisflokknum ekki að einkavæða allt sem hann langaði til. Menntakerfið og heilbrigðiskerfið eru enn að mestu í eigu fólksins og starfa í þágu þess. Ríkisútvarpið er ennþá til. Orkufyrirtækin og auðlindirnar eru enn í eigu fólksins. En það mátti ekki tæpara standa því Sjálfstæðisflokkurinn hafði áform um að koma þessu öllu í hendur einkaaðila fyrir „sanngjarnt“ verð.

Ævintýraleg hagstjórnarmistök

Ákvörðun ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks, með stuðningi Samfylkingarinnar og Frjálslynda flokksins, um að byggja Kárahnjúkavirkjun og leyfa uppbyggingu álvers á Reyðarfirði felur ekki bara í sér mestu náttúruspjöll Íslandssögunnar heldur líka mestu hagstjórnarmistök hennar. Í skýrslu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins um efnahagshrunið á Íslandi segir að framkvæmdirnar hafi verið þúfan sem hratt af stað þeirri þróun sem endaði með efnahagshruninu.

Ofan á þetta hellti ríkisstjórnin og vinir hennar í bönkunum svo olíu á eldinn. Ákveðið var að hækka lánshlutfall húsnæðislána hjá Íbúðalánasjóði úr 80% í 90%. Hinir nýeinkavæddu bankar vildu þó fá sinn skerf af fasteignamarkaðnum og ruddust inn á markaðinn með 90% lán á undan Íbúðalánasjóði. Ekki leið á löngu þar til bankarnir voru farnir að bjóða upp á 100% lán. Þetta mikla framboð á lánsfé til íbúðakaupa blés upp fasteignabólu, þar sem eftirspurn eftir íbúðarhúsnæði var langtummeiri en framboðið. Fasteignaverð rauk því upp úr öllu valdi. Verktakar hófu að öllu afli að byggja og fóru í miklar lántökur til þess að fjármagna sig. Ekki stóð heldur á sveitafélögum að útvega lóðir.

Fasteignabólan er nú sprungin. Offramboð er á íbúðarhúsnæði og offramboð á lóðum. Nú standa þúsundir íbúða tómar sem ekki er hægt að selja og hvert verktakafyritækið á fætur öðru fer á hausinn. Mörg sveitarfélög eru komin í mjög erfiða stöðu vegna þess að þau hafa þurft að eyða öllu sínu fé í að borga fyrir lóðir sem verktakar hafa skilað. Og það versta er að fasteignaverð er komið langt undir það sem það var. Fasteignir fólksins í landinu eru því minna virði en það borgaði fyrir þær með lánum.
Þetta, ásamt vanhugsuðum skattalækkunum, leiddi af sér gríðarlega aukningu í einkaneyslu sem öll var fjármögnuð með erlendum lánum. Ríkisstjórnin og bankarnir létu eins og hér væri eilíft góðæri og hvatti fólk þannig til þess að taka lán fyrir nýjum bílum, hjólhýsum, húsbílum, sumarhúsi á Spáni eða bara því sem hugurinn girntist.

Úr varð óðaverðbólga sem kallaði á gríðarlega háa vexti sem síðan hafa lagst ofan á öll lánin sem tekin voru fyrir húsnæði þegar verðið var allt of hátt. Fyrir þetta blæða heimilin í landinu.

Fullkomið aðgerða- og afskiptaleysi

Sjálfstæðismenn hafa lengi talað um að það sé mikilvægt að stjórnvöld skipti sér ekki af atvinnulífinu. Það stóðu þeir svo sannarlega við hvað eftirlit varðaði en alls ekki að öðru leyti, því þeir voru alltaf með risaríkisframkvæmdir í gangi, stærstu bótaþega landsins.

Þegar íslensku bankarnir opnuðu innlánsreikningana IceSave og Kaupthing Edge í fjölda landa voru engar athugsemdir gerðar þrátt fyrir að vitað væri að íslenskur almenningur þyrfti að gangast í ábyrgð fyrir innistæður tugþúsunda um alla Evrópu.

Engar athugasemdir voru heldur gerðar við mjög vafasama viðskiptahætti ýmissa fyrirtækja sem stunduðu ótrúlegar æfingar til þess að blása upp hlutabréfaverð.

En Sjálfstæðisflokkurinn kann eina list betur en afskiptaleysi, það er aðgerðaleysi. Þrátt fyrir endalausar aðvaranir allt frá árinu 2005, og jafnvel fyrr, um að allt stefndi í óefni ef ekkert yrði gert kaus Sjálfstæðisflokkurinn að gera ekki neitt. Ekkert var gert fyrr en hér var allt komið í þrot og þá var það eina sem formaður flokksins gat gert að biðja Guð að blessa Ísland.

Látum ekki villa okkur sýn

Þó að hér sé bara stiklað á stóru yfir valdatíma Sjálfstæðisflokksins er ótrúlegt að hann skuli hafa fengið umboð hjá kjósendum til þess að stjórna samfleytt í 18 ár. En leiktjöld flokksins voru glæsilegt, líklega of glæsileg til þess að geta verið raunveruleg, en það var eðlilegt að fólk vildi trúa því að þau væru það. Velferðarsamfélagið er í rúst eftir þennan tíma, en er þó viðbjargandi. Til þess að því verði bjargað þá verðum við að draga lærdóm af þessum 18 árum Sjálfstæðisflokksins. Við verðum alltaf að efast og spyrja gagnrýninna spurninga. Við megum aldrei aftur láta glæsileg leiktjöld eða loforð villa okkur sýn.

Senda grein