Meginrökin gegn einkavæðingu
Til eru fjölmörg rök gegn þeim einkavæðinga- hugmyndum sem nú eru í tísku hjá borgaralegum flokkum um heim allan. Flest þeirra eru þó sértæk ? þau eiga aðeins við um ákveðna tegund um einkavæðingu, en ekki um einkavæðingu almennt. Þótt slík rök séu eflaust meira sannfærandi fyrir marga, þá eru hin rökin ?þau sem gilda um einkavæðingu almennt ? örugglega mikilvægari til lengri tíma litið.
Þau almennu rök sem ég vil kalla meginrökin gegn einkavæðingu samanstanda af tveimur forsendum og einni niðurstöðu. Forsendurnar eru (1) að sækjast eigi eftir lýðræði sé þess nokkur kostur og (2) að (einka)fyrirtæki séu ólýðræðislegar stofnanir. Af þessu leiðir niðurstöðuna, sem er að sé það yfirleitt raunhæfur kostur, þá eigi fyrirtæki ekki að ráðskast með hagsmuni fólksins í landinu. Ég hygg að um fyrri forsenduna ríki nokkuð almenn sátt, en að seinni þarfnist nánari útskýringar. Byrjum á henni.
Án þess að gera neinar tilraunir til að skilgreina orðið ?fyrirtæki? má vafalaust komast að samkomulagi um að fyrirtæki eru nokkurskonar samtíningur eða heild sem virkar út á við sem einn einstaklingur. Þar ráða stjórnendur rekstrinum í umboði frá eigendum, sem hafa úrslitaáhrif á mikilvægar ákvarðanir (ef þeir óska eftir því). Það eru því ekki þeir sem eru í fyrirtækið sem ráða því hvernig það er stjórnað, heldur hinir sem eiga hlutafé í fyrirtækjunum. Kannski má segja að innan fyrirtækja ríki ekki lýðræði, heldur peningaræði.