13.10.2003 Katrín Jakobsdóttir

Samræmdir og dáðlausir

Ef við getum verið sammála um að vísindin efli alla dáð má spyrja hvort íslenskt samfélag verði ekki brátt dáðlaust með öllu ef enginn vill efla vísindin. Nú má spyrja hvort hér efli menn ekki vísindin á hverjum degi með fjárveitingum og fögrum orðum en þegar horft er á aðgerðir íslenskra stjórnvalda í menntamálum er ekki hægt að sjá markvissa þróun í átt að meiri og betri menntun, aðeins samhengislausar breytingar sem óljóst er hvaða tilgangi þjóna.

Upp á síðkastið hefur framhaldsskólinn verið til umræðu. Tvennt hefur komið til. Hugmyndir stjórnvalda um samræmd stúdentspróf og styttingu framhaldsskólans. Hvorug þessara hugmynda er til þess fallin að efla alla dáð. Fremur fela þær í sér ákveðna taugaspennu sem sést í því að reynt er að breiða yfir ýmis vandkvæði í starfi framhaldsskólans án skýrra markmiða.

Áður en rætt er um málefni framhaldsskólans tel ég eðlilegt að skýra þann hugmyndafræðilega grundvöll sem ég tel eðlilegt að liggi undir öllu menntakerfinu í heild sinni. Menntakerfið á að vera rekið fjárhagslega af hinu opinbera og tryggja á aðgang allra að góðri menntun, frá leikskólastigi, sem á að vera ókeypis eins og önnur skólastig upp á háskólastig. Innan þessa heildstæða kerfis eiga menntastofnanir að njóta faglegs frelsis til að bjóða upp á þá menntun sem þeim þykir æskileg. Þetta er framtíðarsýn sem ég tel spennandi. Að sama skapi tel ég eðlilegt að ríkið veiti mikla fjármuni til menntunar því að ég trúi því að vísindin efli alla dáð, að menntun auki lífsgæði einstaklinga og verði þar með samfélaginu öllu til hagsbóta.

Samræmd próf á öllum skólastigum vinna gegn þessu faglega frelsi skóla. Þau stríða gegn hugmyndum um að hæfileikar einstaklingsins geti legið á ólíkum sviðum og eru andstæð nútímalegum hugmyndum um fjölgreind, sem menntamálaráðherra hefur þó sagst styðja.

Stytting framhaldsskólans er hin hugmynd stjórnvalda um hvernig megi bæta framhaldsskólann. Rökin fyrir henni eru sögð þau að samræma stúdentsprófsaldur á Íslandi við önnur lönd. Þau rök eru að sjálfsögðu mjög veikburða. Nægir að benda á að hér á landi byrja börn 6 ára í skóla, sums staðar byrja þau 5 ára og annars staðar 7 ára. Af hverju samræmum við þetta ekki? Og hvað er að hinum þjóðunum að vera ekki í samræmi hver við aðra? Við þyrftum greinilega að senda sérlega íslenska samræmingarmeistara á vettvang til að kippa þessu í liðinn, miðað við þessa ofurtrú á að samræmi sé allra meina bót (eins og sést á áðurnefndum samræmdum prófum).

En ef við viljum endilega samræma eru ýmsar aðrar leiðir til þess. Til að mynda væri hægt að stytta grunnskólann um eitt ár enda er það minni röskun að stytta um 10% en 25%. Faglega séð væri það líka hægara um vik, sérstaklega ef haldið verður áfram að færa grunnskólann á brautir einstaklingsmiðaðs náms eins og byrjað er að gera í Reykjavík. Jafnvel er hægt að hugsa sér að nemendur lykju grunnskólanámi á ýmist 8, 9 eða 10 árum. Að minnsta kosti virðist svigrúm þar vera meira sem útskýrist af lengri skólatíma í heildina. Hins vegar hefði sú leið ekki sparað ríkinu neitt þar sem grunnskólar eru reknir af sveitarfélögum og því var hin leiðin valin.

Sem stendur geta nemendur sem vilja og treysta sér til lokið framhaldsskóla á þremur árum gert það í áfangaskólum. Sú stytting rýrir ekki gæði námsins þar sem þessir nemendur ljúka jafn mörgum einingum og aðrir, aðeins á skemmri tíma. Aðrir nemendur geta tekið skólann á fjórum árum eins og miðað er við. Algengt er raunar líka að nemendur ljúki námi á fimm árum, án þess þó að stjórnvöld virðist vita af því. Hins vegar er ljóst að með styttingu framhaldsskólans fækkar kennslutímum um 20% sem er ekkert annað en gengisfelling á stúdentsprófi. Menntunin á bak við prófið hlýtur að verða 20% minni, alveg sama þó að ráðherra tali um að hvergi verði slegið af kröfum.

Nefndar hafa verið tölur um að kennurum fækki þar með um 12% og þykist ég þar sjá raunverulegan drifkraft ríkisstjórnarinnar, þ.e. að fækka starfsfólki og spara þar með það fé sem veitt er til menntunar. Afleiðingarnar verða þær að fólk kemur verr undirbúið í háskólanám og í öllu akademísku námi þarf að eyða dýrmætum tíma í að tyggja ofan í fólk grundvallaratriði sem það nú lærir til stúdentsprófs.

En kannski þýðir lítið að vera að tjá sig um þetta þar sem menntamálaráðuneytið er þegar búið að taka ákvörðun, verkefnisstjórnin er búin að skila tillögum og öðrum þeim sem áhuga hafa á að taka þátt í þessari ákvörðun hefur verið vísað pent á heimasíðuna menntagatt.is þar sem þeim er heimilað að koma athugasemdir eða með öðrum orðum röfla yfir því sem þegar hefur verið ákveðið. Eftir á getur ráðherra sagt að nú hafi farið fram lýðræðisleg umræða og framkvæmt svo það sem búið er að ákveða.

Þessi sparnaðarframkvæmd verður til að gengisfella stúdentsprófið og hún getur ekki talist mikið afrek í málefnum framhaldsskólans. Nær hefði verið fyrir ráðuneytið að taka á því að hér á landi er 30% brottfall úr framhaldsskóla sem er með því mesta sem gerist í Evrópu. Þessi hópur fellur brott úr námi til stúdentsprófs og hefur þá fáa aðra valkosti. Mikilvægt er að koma til móts við hann, t.d. með stuttum starfstengdum námsbrautum. En það kostar peninga og ráðuneytið virðist ekki reiðubúið að eyða meiru í menntun og vísindi en þegar er gert, fremur á að spara. Þar á bæ trúa menn því greinilega ekki að vísindi efli alla dáð. Eða þeir eru bara svona dáðlausir sjálfir þó að til allrar hamingju séu þeir mjög samræmdir í dáðleysinu.

Senda grein