1.10.2003 Katrín Jakobsdóttir

Ég er karl, kona og maður

Kynjaumræða var áberandi hér á landi á vormánuðum, einkum í tengslum við Femínistafélagið sem stóð fyrir mikilli vitundarvakningu um réttindi kvenna. Umræðan um kynin virðist þó enn vera þrungin gríðarlegri togstreitu. Þannig má vart minnast á að karlmenn geti átt bágt án þess að forsvarsmenn kvenréttindahreyfingarinnar gangi fram fyrir skjöldu og minni á að konur eigi líka bágt. Og ef maður talar um hvað konur eigi bágt er ávallt stór hluti karlmanna sem lítur svo á að það sé ekki sitt mál.

Sem dæmi um þetta má nefna launamál kvenna en nú er mjög í tísku að segja að konur verði sjálfar að biðja um hærri laun og eyða þannig misréttinu sjálfar. Sjaldan er kafað dýpra og spurt um ábyrgð atvinnurekenda, siðleysi þess að laun séu trúnaðarmál og fleira mætti nefna. Launamunur kynjanna er ekki einkamál kvenna heldur samfélagsmein sem er til háborinnar skammar og öllum ber að leysa.

Hið sama má segja um ýmislegt sem snertir karlmenn. Að mörgu leyti standa karlmenn við upphaf 21. aldar ekki frammi fyrir síðri vandamálum en konur. Þau hefjast strax í skóla þar sem kannanir sýna að mun færri drengir ræða við foreldra sína um líðan sína en telpur. Samkvæmt könnun sem gerð var vorið 2001 ræða helmingi færri piltar en stúlkur í 10. bekk við foreldra sína um líðan sína þrisvar í viku eða oftar. Mun fleiri stráka en stelpur langar til að hætta í skólanum oft eða nær alltaf. Samkvæmt sömu könnun eru strákarnir mun neikvæðari gagnvart skólanum sínum en stelpurnar.

Stúlkur eru nú komnar í meirihluta á flestum skólastigum, drengir falla fremur brott úr námi. Tíðni sjálfsmorða og slysa er hærri hjá piltum en stúlkum og svo mætti lengi telja. Það er erfitt að vera strákur, kannski einkum vegna þess að um það er ekki svo mikið talað. Í útgáfugeiranum koma út óteljandi kvennablöð þar sem spáð er í vandamál kvenna, hvort sem það er út frá karllægu eða kvenlægu sjónarmiði. En hver spáir í vandamál strákanna?

Þeir sem aðhyllast eðlishyggju tala oft um ?eðlislægan? mun kynjanna. Í honum á meðal annars að felast að karlmenn vilji ekki tala um vandamál sín en konur vilji tala um þau út í eitt. Hins vegar er ekki ólíklegt að þetta sé lærð hegðun, a.m.k. er því haldið að konum að tala um málin, a.m.k. í kvennablöðunum áðurnefndu. Sjálfshjálparbækur um samskipti kynjanna ýta líka undir þetta þar sem konum er ráðlagt að sækja ekki um of að mönnum sínum þar sem þeir þurfi frið og vilji ekki endilega tala um sín mál.

En er það raunin? Kannski þurfa karlmenn einmitt að tala um sín mál, opna fyrir flóðgáttir, tjá sig um tilfinningar sínar. Í því liggur ábyrgð uppalenda. Mikilvægt er að strákar og stelpur læri hjá konum og körlum, sjái mismunandi fyrirmyndir, og átti sig á því að það er ekkert sem segir að maður eigi endilega að hegða sér svona eða hinsegin ef maður er kona eða karl. Strákar mega alveg tala um sig og stelpur mega líka alveg þegja, ef þeim líður þannig í það skiptið.

Um daginn spurði ég fjóra unga menn hvort þeim fyndist ekki erfitt að vera karlmaður. Þeir neituðu því allir og sögðu skilmerkilega að það eina sem þeim fyndist erfitt væri að bera ábyrgð á allri þeirri kúgun sem karlveldið hefði beitt konur undanfarnar aldir, enda upplýstir menn. Ég sá fyrir mér sömu spurningu til kvenna og tel að hún hefði kallað á sömu niðurstöðu (að þær væru sáttar) með mun lengri aðdraganda. Enda hafa konur leyfi samfélagsins til að velta fyrir sér slíkum hlutum en karlmenn ekki.

Tilfinningaleg bæling karlmanna lýsir sér ekki aðeins í ýmsum erfiðleikum á skólaárum. Henni er haldið við með stöðu þeirra við skilnað en sem stendur er lagaleg staða feðra við skilnað býsna óljós. Sameiginlegt forræði, sem er að mínu viti jákvæð þróun, er að vissu leyti gallað, t.a.m. vegna þess að börn er ávallt aðeins skráð hjá öðru foreldri (óháð sameiginlegu forræði), það er aðeins annað foreldri sem á rétt á barnabótum og hitt foreldrið er áfram skyldugt til að greiða meðlag. Gildir þá einu hvernig umgengni er háttað.

Þessi mál eru gríðarlega viðkvæm enda fólk sem er skilið oft í miklum sárum og ófært um að ræða þessi mál á skynsamlegan og rökrænan hátt. Ámálgi það foreldri sem ekki er með börnin hjá sér (sem er langoftast faðirinn) að breyta þessu fyrirkomulagi er það stundum ásakað um að vilja ekki sinna börnunum, taka ekki nægan þátt í fjárútlátum eða þvíumlíkt. Hins vegar hlýtur sameiginlegt forræði að fela einmitt í sér samvinnu á sem flestum sviðum. Karlmenn sem óvanir eru því að ræða málin ráða oft illa við slíkar aðstæður enda verða þær ekki leystar nema með umræðu.

Ljóst er að málefni strákanna eiga ekki síður skilið athygli og umræðu en málefni stelpnanna. Nú er hins vegar ósk mín sú að enginn verði til þess að stökkva upp úr sæti sínu og krumpa blaðið með þeim orðum að ég hafi greinilega engan skilning á stöðu kvenna úr því að mér verði svona tíðrætt um karlmenn. Sú er ekki raunin. Hins vegar tel ég að vandamál kynjanna verði best leyst með heildstæðri umræðu.

Gamaldags eðlishyggja sem snýst einkum um mun kynjanna mun ekki verða til þess að koma okkur fram á við. Miklu fremur ber að hugsa um kynjamisrétti sem einn flöt mannréttinda og jafnréttis. Við erum nefnilega miklu líkari en margur hyggur og ef við einbeitum okkur að því verður kannski hægt að opna huga samfélagsins, eyða hugmyndum um karl- og kvenlega hegðun og leyfa hverjum og einum að blómstra undir sínum formerkjum. Þá þarf maður kannski ekki alltaf að vera að velta sér upp úr því að maður sé karl eða kona. Þá er maður bara maður sjálfur.

Senda grein