Rafmagnsleysi framundan
Fréttir af rafmagnsleysi vestan hafs og austan vöktu athygli á dögunum. Reyndar þóttu þær mest spennandi á meðan menn töldu hugsanlegt að illskeyttir múslimar stæðu á bak við rafmagnsleysið í Bandaríkjunum en annað kom á daginn. Í ljós kom að orkufyrirtæki þar vestra töldu ekki arðbært að fjárfesta í besta mögulega búnaði og þar af leiðandi minnkaði öryggi rafveitunnar svo um munaði. Nánar tiltekið svo mikið að kerfið réð ekki við ástandið í ágúst og brást gjörsamlega.
Stjórnendur bandaríska orkugeirans hafa reynt að draga upp þá mynd að rafmagnsleysið hafi verið einstakt tilvik, undantekning sem sannar reglu. En skömmu síðar gerðist hið sama í Bretlandi og þá er ekki laust við að hver og einn fari að leggja saman tvo og tvo.
Þetta er ekki síst athyglisvert í ljósi þess að á síðasta þingi voru samþykkt ný raforkulög. Í þeim er meðal annars gert ráð fyrir því að framleiðsla og flutningur raforku verði ekki lengur á hendi sama aðila. Þannig verði núverandi orkukerfi skipt upp til að auðvelda öðrum fyrirtækjum að koma inn í þennan geira og koma á samkeppnisumhverfi. Þetta mun hafa í för með sér umtalsverðar breytingar fyrir Íslendinga þar sem hér hefur fyrirtæki í eigu ríkisins, Landsvirkjun, séð um báða þessa þætti. Við því má búast að hlutafélagavæðing orkufyrirtækjanna sé þá ekki langt undan enda þykir það eðlilegt rekstrarform á samkeppnismarkaði. Og það er enginn tilgangur með því að breyta ríkisfyrirtækjum í hlutafélög annar en að selja þau - það er eðli hlutafélaga að ganga kaupum og sölum og ekkert í því að hlutafélagavæða fyrirtæki án þess að ætlunin sé að setja þau á frjálsan markað. Í stuttu máli má því segja að íslenskur raforkugeiri megi eiga von á breytingum sem þó verða ekki endilega hinum almenna neytanda til hagsbóta.
Við getum nefnilega lært af því sem hefur gerst í Bandaríkjunum og Bretlandi - þó að ég leyfi mér að efast um að núverandi ríkisstjórn hafi nokkurn áhuga á því að tileinka sér nýja þekkingu í þessum efnum. Einkavæðing er töfraorð ríkisstjórnarinnar og fátt virðist geta lyft þeim álögum af henni. Við Íslendingar megum því búa við dásömun einkaframtaksins enn um sinn og hættan er aðeins sé að við þurfum að brenna okkur illilega áður en ríkisstjórnin vaknar til vitundar.
En hvað gerðist í Bandaríkjunum og Bretlandi? Rétt er að taka fram strax í byrjun að í báðum þessum ríkjum eru rafveitur í eigu einkaaðila. Í Bandaríkjunum hafa orkuveitur reyndar lengi verið einkareknar. Hins vegar breyttist lagaumhverfið þar í landi mjög fyrir um áratug. Fram að því höfðu framleiðsla, flutningur og smásala á orku verið á einni hendi. Ríkið hafði mikið eftirlit með starfseminni og skýrslur frá fyrirtækjunum voru grundvöllur fyrir því að spá fyrir um orkuþörf og notkun.
Kerfinu var því í raun miðstýrt af ríkinu sem gegndi eftirlitshlutverki ? ekki ólíkt því sem tíðkast hér á landi þar sem orkuframleiðsla, flutningur og smásala eru í höndum sjálfstæðra fyrirtækja í eigu ríkisins. En svo var það undir stjórn Bush eldri að ráðist var í afdrifaríkar breytingar á raforkumarkaði. Ólíkum þáttum orkukerfisins var skipt upp og tekið fyrir að framleiðsla, flutningar og smásala væru á sömu hendi. Þetta átti að gera til að auðvelda öðrum fyrirtækjum að koma inn í þennan geira og hvetja til frjálsrar samkeppni. Hljómar kunnuglega, enda sambærilegt því sem ætlunin er að gera með nýju raforkulögunun.
Samkeppnin reyndist hins vegar ekki til hagsbóta á orkumarkaði enda lýtur hann nokkuð öðrum lögmálum en rekstur myndbandaleiga eða kjörbúða. Smærri veitur áttu mjög erfitt með að koma inn á markaðinn. Orkumiðlarar, þ.e. þeir sem kaupa rafmagn af framleiðendum og selja til smásala, gátu ráðið verðlagningu þótt þeir réðu ekki yfir nema broti orkuþarfar enda breytast framboð og eftirspurn lítið í þessum geira. Orkumiðlarar nýttu sér þetta með því að okra á verðinu - þekktasta fyrirtækið í þeim geira er líklega Enron.
En ekki aðeins hækkaði raforkuverð. Þjónusta fyrirtækjanna versnaði líka. Þó að það fyndist ekki við kjöraðstæður þegar ekkert bjátaði kom það svo sannarlega í ljós í rafmagnsleysinu um daginn. Málið er að orkukerfi þurfa að geta annað eftirspurn þegar orkuþörfin ?toppar?. Þannig þurfa orkufyrirtækin að búa yfir umframgetu en slíkt réðu gróðasækin einkafyrirtæki ekki við enda kallast það offjárfesting á hagfræðimáli. Eftir að orkumarkaðnum var skipt upp og dregið var úr eftirliti ríkisins höfðu orkufyrirtækin engan hvata til að auka öryggi og vera í stakk búin til að bregðast við áföllum.
Í Bretlandi voru veitufyrirtæki einkavædd í stjórnartíð Margrétar Thatcher. Nú hefur Ken Livingstone, borgarstjóri Lundúna, kallað eftir upplýsingum frá þessum fyrirtækjum og lýst efasemdum um að núverandi rekstrarform sé heppilegt fyrir raforkugeirann. Á sama tíma stefna íslensk stjórnvöld hraðbyri að einkavæðingu og láta sem ekkert geti skyggt á það form. Kannski getum við búist við rafmagnsleysi framundan?