Fórnum ekki töfrunum
Það er sérkennileg tilfinning fyrir Íslending að koma á söguslóðir Rómverja og Grikkja og virða fyrir sér forn mannvirki sem bera vott um horfna siðmenningu. Hér á landi eru slíkar minjar fátíðar, enda veðurfar óhagstætt og fallegar trébyggingar hafa oft orðið eldinum að bráð.
Samt er eiginlega verra að minjaleysið hefur mótað sálarástand Íslendinga. Þjóðin virðist ekki kunna að umgangast sögulegar minningar af þeirri virðingu sem þeim er sýnd meðal annarra menningarþjóða. Engin markviss stefna virðist vera til um að viðhalda þeim í sínu eðlilega umhverfi. Þegar eitthvað finnst standa yfirvöld oft ráðþrota. Oft hafa söguleg og merkileg hús verið rifin, s.s. Fjalakötturinn gamli, en í besta falli flutt upp í Árbæ. Þá er nú komin upp ný stefna, um að varðveita beri minjar undir hótelbyggingum.
Það er auðvitað misskilningur að minjar þurfi að vera gamlar til að vera merkilegar. Ef ekki mætti friða hús fyrr en þau eru orðin 200 ára gömul næðu fá hús svo háum aldri. Nýlega hefur farið fram umræða um Austurbæjarbíó og hefur borgarráð heimilað að rífa það. Það eru afdrifarík mistök af þess hálfu enda er hér á ferð ágætis tónlistarhús sem nýta má til margs konar menningarstarfsemi. Einnig er það merkilegt sögu sinnar vegna, eins og rakið var af Jóni Þórarinssyni í Morgunblaðinu nú á dögunum. En á þessi rök hefur borgarráð ekki viljað hlusta. Það er býsna nöturlegt að á sama tíma er það sótt af miklu kappi að byggja tónlistarhús í Reykjavík en enn virðist ekkert bóla á því.
Einhverra hluta vegna virðast Íslendingar ekki vera spenntir fyrir menningarverðmætum fyrr en þau eru horfin. Þá má eyða tugum milljóna í að endurreisa verðmætin „í upphaflegri mynd“, sem ekki verður þó annað en sýndarveruleiki. Þannig var reistur Þjóðveldisbær í Þjórsárdal eftir tilgátu ágæts fræðimanns en á hinn bóginn lítið hirt um að gera bæjarrústirnar að Stöng aðgengilegar. Fleiri dæmi mætti tína til og öll hníga þau í sömu átt.
Mig langar til að gera eitt slíkt dæmi að sérstöku umtalsefni: Verk Samúels Jónssonar í Brautarholti í Selárdal. Þau urðu þjóðþekkt á sínum tíma vegna umfjöllunar Ómars Ragnarssonar í Sjónvarpinu. Óhætt mun vera að telja Samúel til naívista og verk hans eru afar sérstakt og merkilegt dæmi um íslenska alþýðulist.
Þegar keyrður er Ketildalavegur frá Bíldudal er komið í Selárdal sem á sér merka sögu. Allir muna eftir Gísla Gíslasyni sem bjó að Uppsölum í Selárdal en fyrr á öldum var merkt höfuðból í Selárdal þar sem lærðustu menn sinnar tíðar bjuggu. Og á Brautarholti bjó Samúel Jónsson. Undir þverhníptum fjöllum framan við ólgandi sjó tók hann sig til og bjó til margháttuð listaverk, skúlptúra úr steinsteypu, málaði myndir og smíðaði líkön. Á þessum stað verður manni ljósari en nokkru sinni sköpunarþörf mannskepnunnar sem finnur sér farveg undir ótrúlegustu kringumstæðum og lætur ytri aðstæður ekki stöðva sig.
Meðal verka sem þarna má sjá eru steypt kirkja sem Samúel reisti þegar altaristöflu hans var hafnað í Selárkirkju. Afréð hann þá að reisa kirkju undir sína eigin töflu en sjálf altaristaflan er nú varðveitt á Listasafni ASÍ. Einnig má sjá ljónagosbrunn sem Samúel hannaði sjálfur og ýmsar merkar styttur. Inni í kirkunni má virða fyrir sér málverk Samúels og þar hefur einnig verið komið fyrir greinum og öðrum fróðleik um Samúel.
Það sorglega við þessa magnþrungnu sjón er hins vegar það að verkin eru a grotna niður. Viðhald er lítið sem ekkert og ef svo fer fram sem horfir verða verkin veðri og vindum að bráð. Það er ekki skrýtið þar sem viðhald verkanna er alfarið kostað af einstaklingsframlögum. Opinberir styrkir til viðhalds safnsins nema minna en fjögur hundruð þúsund krónum undanfarinn áratug. Sorglegast af öllu er að ekki þyrfti háar fjárhæðir til að hægt væri að gera við verkin og byggingarnar og þá þyrfti viðhaldskostnaður ekki að vera mjög hár.
Það læðist að manni sá grunur að opinberir aðilar sjái oft ekki skóginn fyrir trjánum. Eftir nokkur ár þegar verk Samúels hafa fengið að grotna niður og eyðileggjast án afskipta yfirvalda mun eflaust einhver fá þá snjöllu hugmynd að endurgera allt heila klabbið eftir ljósmyndum og jafnvel að velja verkunum nýjan stað sem er í betra vegasambandi við umheiminn og auðveldara að reka. Þá yrði um leið búið að gerilsneyða verkin af öllu sem heitir frumleiki og veruleiki. Þá höfum við aðeins eftirmynd af eftrmynd og tengingin við líf listamannsins í íslenskri náttúru er orðin fjarlæg og óraunveruleg.
Íslensk stjórnvöld ættu að taka sér tak. Það er þeirra skylda, ekkert síður en yfirvalda í öðrum löndum, að varðveita menningarverðmæti. Eða eiga Íslendingar að verða eftirbátur annarra þjóða á þessu sviði? Finnst okkur það rétt stefna að vera stöðugt að byggja nýtt en varðveita aldrei það gamla? Að öllu eigi að raska og láta minjar um liðna öld hverfa mun fyrr en þær myndu gera annars staðar í heiminum? Hafa íslensk stjórnvöld fallið í gömlu gildruna og keypt nýja lampa fyrir gamla? Sagan sýnir okkur að þá hverfa töfrarnir. Þess ættu íslensk stjórnvöld að minnast.
Katrín Jakobsdóttir