Pólitík eða náttúrulögmál?
Eru Grunnskólar Reykjavíkur miðstýrðar og ósjálfstæðar stofnanir þar sem frumkvæði einstaklingsins er bælt niður af ferköntuðum kerfiskörlum og konum? Er markmið Grunnskóla Reykjavíkur að kýla öll börn í sama far meðalmennsku og miðjumoðs? Sumum kynnu að þykja þessar spurningar fáránlegar en samt sem áður bendir nýleg umræða til þess að öðrum þyki þær fullkomlega eðlilegar.
Nú nýlega sendi Verslunarráð frá sér skýrslu um einkarekstur og opinberan rekstur á grunnskólastigi. Fjölmiðlar sýndu málinu mikinn áhuga þó að almenningur kunni að velta því fyrir sér hvaða faglegar forsendur Verslunarráð hafi til að fjalla um grunnskólana. Enda kom í ljós að skýrslan fjallar aðallega um rekstarumhverfi skólanna sem skýrsluhöfundar virðast þó telja undirstöðu faglegs starfs í skólunum.
Margt er athyglisvert í þessari skýrslu. Til að mynda eru skólar reknir af sveitarfélögum eðlilega kallaðir ?opinberir skólar? en einkaskólar hins vegar ?sjálfstæðir skólar?. Með þessari orðanotkun er strax dregin upp sú mynd að opinberu skólarnir séu ósjálfstæðir og einnig að einkaskólarnir séu ekki opinberar stofnanir.
Staðreyndin er eigi að síður sú að íslenskir einkaskólar eru langt í frá að vera einkareknir. Þeir njóta ríflegra styrkja af almannafé þó að ekki sé kveðið á um það í lögum (sem Verslunarráð vill reyndar breyta og leggur til að tekið verði upp ávísanakerfi þannig að jafnmikið sé borgað með öllum börnum, óháð því hvaða skóla þau sæki). Einkareksturinn birtist aðallega í því að skólunum er heimilt að innheimta skólagjöld og auka þannig tekjur sínar. Ennfremur þurfa skólarnir ekki að starfa með Fræðslumiðstöð Reykjavíkur og hafa þar af leiðandi, að mati sumra, meira frelsi til að reka sjálfstæða hugmyndafræði. Þetta rekstarform nefnist á ensku ?charter schools?.
Reyndar er erfitt að sjá hvernig hugmyndafræði hinna svokölluðu einkaskóla (því að rekstrarform þeirra stendur mun nær því að vera samrekstrarskólar) er frábrugðin hugmyndafræði opinberra skóla nema þá í Waldorfskólanum Sólstöfum sem rekur vissulega allt aðra hugmyndafræði en þekkist í opinberum skólum. Hins vegar er lykilatriðið það að stjórnskipulag Grunnskóla Reykjavíkur, sem hafa verið leiðandi í skólastarfi hér á landi undanfarin ár, byggist einmitt á því að skólarnir hafi sjálfstæði til að innleiða nýja hugmyndafræði og vinna á annan hátt en þann hefðbundna.
Ákveðin fagleg leiðarljós eru sett í starfsáætlun skólanna sem samþykkt er af fræðsluráði Reykjavíkur. Þessi leiðarljós eru mjög opin og eru fyrst og fremst til marks um faglegan metnað borgaryfirvalda fremur en að í þeim sé niðurnjörvuð ákveðin hugmyndafræði. Ennfremur er kveðið á um tiltekin skref sem borgaryfirvöld vilja taka, s.s. að efla einstaklingsmiðað nám, auka tengsl skóla og grenndarsamfélags, tryggja jafnrétti allra nemenda til náms og að styrkja sjálfstæði skóla, m.a. til að ráða starfsmenn, ráðstafa fjármagni og móta faglegt starf skólans.
Þessi stefna í Grunnskólum Reykjavíkur virðist hafa gefist sérdeilis vel. Þar nægir að líta á ánægju foreldra með skóla barna sinna en í könnun frá júlí 2002 kemur fram að tæplega 84% forráðamanna kveðast vera mjög ánægð eða ánægð með skólann sem barn þeirra er í. Yfir 90% foreldra eru ánægð með það hvernig umsjónarkennari fylgist með frammistöðu barnsins í námi. Tæp 90% telja að barni sínu líði oftast eða alltaf vel í kennslustundum. Aðeins rúm 7% telja að skólanum sé illa stjórnað.
Þessar niðurstöður gefa til kynna að yfirgnæfandi meirihluti foreldra sé ánægður með starfið í Grunnskólum Reykjavíkur ef miðað er við viðhorf þeirra til skólans sem barnið þeirra gengur í. Þær benda einnig til þess að Grunnskólar Reykjavíkur séu á réttri leið til betra og innihaldsríkara skólastarfs.
En skýrsla Verslunarráðs tekur ekki á þessum efnum. Raunar er augljóst að skýrslan er unnin út frá ákveðnum pólitískum kennisetningum. Mælt er með ávísanakerfinu sem Milton Friedman, höfuðkenningasmiður frjálshyggjunnar, lagði til á sínum tíma. Dásamaður er árangur Björns Bjarnasonar á háskólastigi þar sem opinberir skólar og svokallaðir einkaskólar (sem skýrsluhöfundar kalla ?sjálfstæða skóla? eins og áður var getið) fá sama framlag frá ríkinu.
Auðvitað má kalla það árangur út af fyrir sig að skólum á háskólastigi fjölgi en það hefur þó ekki endilega í för með sér meiri fjölbreytni í háskólanámi. Þar hefur aukningin seinustu ár einkum verið á sviði rekstarfræði, tölvunarfræði og hvers konar viðskiptafræði en hinar fjölmörgu vísindagreinar sem kenndar eru í Háskóla Íslands, s.s. stærðfræði, læknisfræði, málvísindi eða mannfræði, sitja eftir. Er það árangur að Háskóli Íslands biðji nú um lagaheimild til að fá nemendur sína til að borga meira? Er það árangur að sótt sé að öllum námsgreinum í Háskólanum sem fáir nemendur sækja, óháð innihaldi þeirra? Er það árangur að framboð aukist á námi sem nútíminn telur gróðavænlegt þó að hagsagan sýni fátt betur en það hversu erfitt er að spá um það hvað muni vera hagnýtt í framtíðinni?
Ef þetta eru hugmyndir skýrsluhöfunda um árangur er auðvitað augljóst hver niðurstaða þeirra verður út frá þessum gefnu forsendum. Þeir leggja til að hvatt verði til einkarekstar á grunnskólastigi og telja fylgismenn opinbers rekstrar gamaldags ? án þess að kynna allan þann mikla árangur sem náðst hefur í fjölbreyttu og blómlegu skólastarfi og vísa ég þá enn til starfsemi Grunnskóla Reykjavíkur.
Í samfélagi okkar veður nú uppi það viðhorf að forsendur viðskiptalífsins eigi að vera alráðar og lögmál markaðarins geti skýrt allt og leyst öll vandamál. En þó að kennisetningar Miltons Friedmans geti verið áhugaverðar og átt við á ákveðnum sviðum eru þær hvorki staðreyndir né náttúrulögmál heldur útfærsla á pólitískum kennisetningum þar sem sneitt er framhjá því jákvæða sem annars konar pólitík hefur að bjóða. Litið er framhjá því að opinber rekstur getur rúmað bæði frelsi, framþróun og frumleika ? en um leið tryggt grundvallarréttindi eins og jafnrétti allra til náms.
Katrín Jakobsdóttir