Jafnrétti eftir heila öld?
Kvenréttindadagurinn er í dag, og samt er enn langt í land með að jafnrétti kynjanna verði staðreynd. Laun eru einn flötur á jafnréttismálunum og má ganga svo langt að meta þróun jafnréttismála með því að bera saman laun karla og kvenna. Norræna ráðherranefndin hefur látið vinna skýrslu sem sýnir, svo ekki verður um villst, að enn ríkir í þjóðfélaginu sú fáránlega tilhneiging að greiða konum lægri laun en körlum.
Á undanförnum tuttugu árum hefur bilið milli launa karla og kvenna hér á landi einungis minnkað um þrjú prósent. Samkvæmt skýrslunni hafa íslenskar konur nú að jafnaði 79% af launum karla. Árið 1979 var hlutfallið 76 af hundraði. Þetta þýðir að þrátt fyrir mikla umræðu, baráttu, lagasetningar og fordæmi hins opinbera, virðist sem nær ekkert hafi þokast í jafnréttisátt í launum í rúm tuttugu ár.
Annað sem vekur athygli umfram annað í skýrslunni er að hér á landi er mestur munur á launum karla og kvenna á öllum Norðurlöndum. Þrátt fyrir velferð og víðsýni í norrænum þjóðfélögum, þar sem óhætt er að ætla að mestur jöfnuður ríki í öllum heiminum, fá konur þó alltaf lægri laun en karlar ... og hvergi lægri en hér.
Ástandið er skárst í Svíþjóð. Þar fá konur 84% af launum karla. En verst er það hér á landi þar sem konur hafa áðurgreind 79%. Í Finnlandi 80% og í Noregi hafa konur 81,4% af launum karla. Þar í landi hefur reyndar orðið mest breyting á launamun kynjanna, og hefur munurinn þar minnkað um 8,6% síðan 1979. Ekki liggja fyrir upplýsingar frá Danmörku.
Í grófum dráttum hafa konur þannig fimmtungi lægri laun en karlar, alls staðar á Norðurlöndum. Fleiri konur en karlar á Norðurlöndum hafa lokið prófi úr háskóla. Það virðist samt ekki hafa skilað sér í launaumslagið. Þó er launamunurinn minnstur innan menntakerfisins, þar sem yfirgnæfandi meirihluti starfsmanna er háskólamenntaður. Á Norðurlöndum er bróðurpartur skólakerfisins á vegum hins opinbera. Aftur á móti virðist launamunurinn hafa aukist í einkageiranum, einkum meðal bankastarfsmanna. Talið er að launaleynd leiki stórt hlutverk í að viðhalda þessum mun.
Ekki er hægt að skýra launamuninn með menntun, aldri, starfsstétt eða vinnutíma. Sé einungis miðað við brúttótekjur, án allra fyrirvara, er launamunurinn mun meiri. Þannig höfðu konur einungis 46,6% af launum karla árið 1980, en 57,2% í hitteðfyrra, samkvæmt tölum á vefsíðu Jafnréttisstofu. Þessi tuttugu prósenta launamunur verður því einungis skýrður með kyni. Hvers konar skýring er það og hvaða skilaboð erum við að senda okkur sjálfum? Þýðir þetta að vinna kvenna sé minna virði en vinna karla sem muninum nemur? Og er þá vinna sænskra kvenna meira virði en íslenskra, óháð menntun, aldri og svo framvegis? Eru konur minna virði en karlar?
Svarið við þessum spurningum er auðvitað Nei! Kynbundinn launamunur er eigi að síður staðreynd og honum þarf að eyða. Hvernig er hægt að fullyrða með jafn afgerandi hætti að annar helmingur launafólks sé minna virði en hinn helmingurinn. Þessu þarf að breyta. Því verður ekki svarað hér hvaða leiðir eru færar til þess. En minna má á að fólk hefur farið í verkföll af minna tilefni.
Það er vonandi að 19. júní sé ekki bara dauður minnisvarði um merkilegan áfanga í jafnréttisbaráttunni. Þessi dagur á að vera okkur áminning um að jafnrétti er enn ekki náð. En einn dagur á ári er ekki nóg. Kvenfrelsis- og jafnréttismál eiga að vera til umræðu á hverjum degi. Aðgerða er þörf nú þegar. Með núverandi hraða eru hundrað ár í að launajafnrétti verði náð. Viljum við bíða svo lengi?
Tölur úr skýrslunni miðast almennt við árið 2000 og eru upplýsingar úr henni fengnar úr ágætri frétt Bergljótar Baldursdóttur í hádegisfréttum útvarpsins 18. júní.