Vantar beittari tannhjól í gangvirkið?
Skólakerfið íslenska þarf að vera í stöðugri þróun til að mæta þörfum nýs samfélags. Samfélags sem byggist á því að hugvit mannsins er virkjað í stað þess að byggja hagvöxt á rányrkju á viðkvæmum náttúruauðlindum. Þetta verður einkum gert með efldri menntun og meiri rannsóknum.
En breytingar á skólakerfinu verða auðvitað að miða fram á við. Og því miður skortir stundum skilning á því að ekki horfa allar breytingar til framfara. Sumar eru fyrst og fremst til marks um hignun, afturför og metnaðarleysi. Ný menntastefna þarf nefnilega ekki alltaf að vera betri en sú sem fyrir var.
Að undanförnu hafa stjórnvöld verið að brydda upp á nýjungum í skólastarfi. Þau hafa t.d. ákveðið að styrkja af almannafé nýjan einkarekinn framhaldsskóla, Hraðbraut í Garðabæ, en í starfi þess skóla felst sú nýjung að námið á að fara fram á tveimur árum en ekki fjórum, eins og hefð er fyrir í íslenskum framhaldsskólum.
En lýsir það metnaði að stytta skólagöngu einstaklingsins? Fyrir því hafa verið ákveðin fagleg rök að hafa framhaldsskólann fjögur ár. Þannig hefur markmið framhaldsskólans verið að undirbúa nemendur á breiðum grundvelli fyrir framhaldið, hvort sem er í háskóla, vinnumarkaði eða í annars konar menntun. Til að ná þessu markmiði hefur þótt við hæfi að veita menntun á sem flestum sviðum til að nemandinn öðlist víðtæka og almenna þekkingu.
Gegnum þessum faglegu rökum má vitaskuld tefla öðrum faglegum rökum. Í umræðum um Hraðbrautina hefur hins vegar ekki heyrst mikið af slíku, nema þá helst að nauðsynlegt sé að fólk komist fyrr út á vinnumarkaðinn eða í annað nám. Þau rök duga hins vegar í sjálfu sér skammt. Ef ávinningurinn af því að fá fólk snemma út á vinnumarkaðinn er svo mikill, að af þeim sökum sé æskilegt að skera niður árafjölda til framhaldsnáms, væri líklega best að leggja niður allt framhaldsnám og senda fólk út á vinnumarkaðinn 16 ára. Þróunin í nútímasamfélagi hefur verið önnur og fyrir því eru vissar ástæður. Sú menntun og þjálfun sem af henni fæst er nefnilega svo mikilvæg að hún vegur margfalt upp þann ágalla að ekki sé hægt að senda unglingana í verksmiðjurnar 16 ára. Þörfum vinnumarkaðarins er best sinnt með því að á honum sé vel menntað og upplýst fólk.
Í ljósi þessa er einkennilegt að umræða um framhaldsskólamenntun undanfarin ár virðist ekki snúast um innihald framhaldsskólans heldur lengd hans. Er það kannski vegna þess að kerfiskörlunum sem vilja taka ákvarðanir fyrir okkur hin hugnast lítið umræða um innihald en eru betur heima í því að ræða umbúðirnar. Það lítur líka svo vel út á pappírnum í álitsgerð skriffinnsins að hægt sé að hagræða námi fólks með reglustiku án þess að neitt glatist, flytja til mánuð hér og þar og setja niður annars staðar, tryggja óbreytt magn og gera ráð fyrir að þá haldist vitaskuld gæðin líka. Og kannski vakir ekki síst fyrir atvinnuhagræðimeisturunum að með því að fækka árum sé hægt að hafa færri kennara og kosta minna til en nú er gert. Með því að reka kennara fæst líka fleira fólk til að hafa bak við tölvu á einhverjum kontór í stórfyrirtæki þar sem okkur er sagt að verðmætin verði til og hvergi annars staðar. Samkvæmt reiknilíkaninu skapar það nefnilega engin verðmæti að mennta börnin okkar.
En hafa reiknimeistararnir sem eru svo duglegir við að færa til mánuði og ár í lífi barna eytt nógu löngum tíma í skólastofnunum og séð hvernig nám unglinga gengur fyrir sig í raun? Staðreynd málsins er nefnilega sú að „hraðbrautin“ svokallaða er þegar fyrir hendi í menntaskólunum. Nemendur í áfangakerfi geta lokið menntaskólanámi eins fljótt og þeim sýnist - á þremur og jafnvel tveimur árum - og drifið sig út á vinnumarkaðinn að því loknu - nú eða þá í frekara nám. Þeir eru hins vegar miklu fleiri sem kjósa að fara sér hægar í náminu en námsáætlunin segir til um og eru jafnvel ári eða tveimur lengur að taka stúdentsprófin. Sem er hið besta mál, enda á framhaldsskólinn núna að taka mið af þörfum einstaklinga. Og meðal „neytenda“ skólakerfisins virðist ekki vera mikil spurn eftir hraðbraut og meira vinnuálagi. Ef einhver er þá að hugsa um hvað þeim finnst.
Hraðsuða leiðir ekki alltaf til betri afurðar. Stundum þarf að gefa sér tíma til að gera hlutina vel. Ekki má heldur gleyma því að formlegar kennslustundir eru ekki eini vettvangur náms í framhaldsskóla. Námið fer ekki síður fram á göngunum, á skólaböllum og í félagsstarfi. Á núverandi framhaldsskólaaldri tekur nemandinn út mikilvægt þroskaferli sem tengist ekki síst félagsþroska. Það er spurning hvernig Hraðbraut ætlar að sinna þessu öllu á aðeins tveimur árum og auðvitað vonandi að það takist.
En þá erum við komin að annarri spurningu: Hverju þjónar það að skila nemendum fyrr á næsta stig? Nú er þetta gert víða í nágrannalöndum okkar. Það hefur einkum skilað því að fyrstu ár háskólans einkennast af mun meiri mötun en tíðkast hefur í hérlendum háskólum, a.m.k. Háskóla Íslands. Nemendur þurfa meiri undirbúning í háskólunum sjálfum sem bitnar þá augljóslega á akademískum vinnubrögðum innan háskólans. Þess vegna kvarta háskólamenn erlendis yfir því að framhaldsskólanámið þar skorti það sem ennþá er fyrir í íslenskum framhaldsskólum, breidd og alhliða þjálfun sem nýtist á sem flestum sviðum. Þessi alhliða þjálfun hentar kannski ekki vel til að framleiða einsýna sérfræðing,a, en hún færir framhaldsskólanemum hins vegar aukið valfrelsi og svigrúm til að skipta um stefnu á menntabrautinni.
Umræðan um hraðsoðið og fljótafgreitt nám mótast af þeirri hugmynd að heppilegasta afurð skólakerfisins sé starfsamur og einbeittur námsmaður sem stefnir skýrt og ákveðið eftir einstigi menntavegsins inn á braut sérhæfingar þar sem hann verður öflugt tannhjól í gangvirki atvinnulífsins. Slíkur námsmaður skrópar aldrei, hangsar ekki og á sér engan óskipulagðan frítíma. Hann kemur inn í háskólann sem 17-18 ára ofviti, fer í hagnýtt nám og síðan fljótlega út á vinnumarkaðinn án þess að hafa sóað sekúndu til spillis eða eytt tíma í „gagnslausa“ menntun. Gallinn við þessa draumsýn er bara einn; að hún er í hugum flestra unglinga á framhaldsskólaaldri martröð. Draumsýnin verður líklega ekki minni martröð fyrir þá sem þurfa að ganga í gegnum slíkt menntakerfi, þar sem áherslan er lögð á kerfið ? ekki menntunina.
Katrín Jakobsdóttir